Sofokles – biografia, życie i twórczość wielkiego tragika.

2

Sofokles, jeden z filarów starożytnej tragedii greckiej, żył blisko sto lat, urodził się około 497/496 roku p.n.e. w podateńskiej miejscowości Kolonos i zmarł zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Pochodzący z zamożnej rodziny i cieszący się doskonałym wykształceniem, Sofokles był kluczową postacią ateńskiego życia kulturalnego i publicznego, a jego twórczość, choć w większości zaginiona, do dziś stanowi fundament światowej literatury. Jego dzieła, w tym słynne „Król Edyp” i „Antygona”, wywarły niezatarty wpływ na rozwój dramatu i teatru.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na rok 2024 ma około 2520 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji.
• Dzieci: Syn Jofon (dramaturg), wnuk Sofokles.
• Zawód: Dramaturg, poeta tragik, generał, skarbnik.
• Główne osiągnięcie: Wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, co zrewolucjonizowało strukturę tragedii greckiej.

Informacje podstawowe o Sofoklesie

Sofokles przyszedł na świat około 497/496 roku p.n.e. w Hippeios Colonus, malowniczej miejscowości w Attyce, która później stała się scenerią dla jednej z jego najsłynniejszych sztuk. Jego długie życie, obejmujące około 90-92 lata, zakończyło się zimą 406/405 roku p.n.e. w Atenach. Okres ten był świadkiem dynamicznych zmian w historii Grecji, od triumfu w wojnach perskich po burzliwe lata wojny peloponeskiej.

Pochodzenie z zamożnej rodziny, której ojciec, Sofillos, prowadził fabrykę zbrojeń, zapewniło Sofoklesowi dostęp do starannego wykształcenia i wysokiej pozycji społecznej. Jako jeden z trzech wielkich tragików starożytności, obok Ajschylosa i Eurypidesa, Sofokles na zawsze odcisnął swoje piętno na gatunku tragedii. Mimo że do naszych czasów dotrwało jedynie siedem jego dzieł, stanowią one bezcenne dziedzictwo literackie, odznaczające się głębią psychologiczną postaci i złożonością fabularną.

Życie prywatne i rodzinne Sofoklesa

Relacje z synami i proces o niepoczytalność

Pod koniec życia Sofoklesa jego synowie próbowali wpłynąć na jego majątek, wysuwając zarzuty o niepoczytalność. Legenda głosi, że Sofokles obronił się w niezwykły sposób, recytując fragment swojej nowej sztuki „Edyp w Kolonos”, co miało dowodzić jego bystrości umysłu i jasności myśli. Ten dramatyczny akt skutecznie rozwiał wątpliwości co do jego zdolności decyzyjnych.

Potomstwo i kontynuacja tradycji literackiej

Sofokles był ojcem syna o imieniu Jofon, który podążył jego śladami, stając się uznanym dramaturgiem. Tradycję literacką w rodzinie kontynuował również jego wnuk, również noszący imię Sofokles, syn Aristona. To dziedzictwo artystyczne świadczy o silnych więzach i talencie przekazywanym z pokolenia na pokolenie.

Preferencje i życie intymne

Według przekazów historycznych, Sofokles miał być znany ze swoich sympatii do młodzieńców. Anegdoty opisują jego flirt z chłopcem podczas sympozjum oraz historię o utracie płaszcza na rzecz młodzieńca poza murami miasta, co sugeruje pewną otwartość w jego życiu osobistym.

Relacje z innymi twórcami – Eurypides

Choć Sofokles i jego współczesny rywal Eurypides byli czołowymi tragikami, ich relacja była naznaczona wzajemnymi uszczypliwościami. Kiedy Eurypides miał drwić z Sofoklesa po incydencie z płaszczem, Sofokles odpowiedział mu złośliwą elegią, zarzucając mu brak subtelności w ocenie sytuacji.

Kariera dramatyczna i osiągnięcia

Spektakularny debiut i zwycięstwo nad mistrzem

W 468 roku p.n.e. Sofokles odniósł swój pierwszy wielki triumf artystyczny podczas Wielkich Dionizji, pokonując samego Ajschylosa. To doniosłe zwycięstwo, według Plutarcha, odbyło się w nietypowych okolicznościach, gdy sędziami byli dowódcy wojskowi. Był to początek jego niezwykle owocnej i dominującej kariery.

Niespotykana dominacja w konkursach

Przez niemal pół wieku Sofokles był najbardziej cenionym dramaturgiem w Atenach. Wziął udział w około 30 konkursach, z których wygrał 24 razy, nigdy nie spadając poniżej drugiego miejsca. Ta niezmienna konsekwencja w osiąganiu sukcesów potwierdza jego nieprzemijający kunszt i ogromną popularność.

Imponująca płodność literacka

W ciągu swojego długiego życia stworzył ponad 120 sztuk, z których do dziś przetrwało tylko siedem. Są to:

• „Ajas”
• „Antygona”
• „Trachinki”
• „Król Edyp”
• „Elektra”
• „Filoktet”
• „Edyp w Kolonos”

Te zachowane dzieła stanowią fundament klasycznego kanonu tragedii greckiej i są dowodem jego literackiego geniuszu.

Innowacje w strukturze dramatu

Sofoklesowi przypisuje się wprowadzenie trzeciego aktora na scenę, co stanowiło rewolucyjną zmianę w strukturze dramatu. Ta innowacja pozwoliła na ograniczenie roli chóru i stworzenie większych możliwości dla rozwoju konfliktów między postaciami. Wprowadzenie trzeciego aktora umożliwiło bardziej złożone interakcje i pogłębienie psychologiczne bohaterów. Zerwał z prostszą strukturą dramatyczną, wprowadzając do tragedii greckiej nowy wymiar.

Wkład w rozwój scenografii

Według Arystotelesa, Sofokles wprowadził do teatru „skenographia”, czyli malowanie dekoracji i tworzenie scenografii. Choć inne źródła przypisują ten wynalazek Agatarchosowi, tradycja teatralna często wiąże znaczące zmiany wizualne i techniczne w teatrze greckim właśnie z postacią Sofoklesa. Jego wpływ na rozwój widowiska teatralnego był wszechstronny.

Działalność publiczna i polityczna

Rola po bitwie pod Salaminą

W 480 roku p.n.e., jako młody człowiek, Sofokles został wybrany do poprowadzenia chóru z peanem celebrującym zwycięstwo nad Persami pod Salaminą. Ten prestiżowy wybór świadczy o jego znaczeniu i zaangażowaniu w życie publiczne już w młodym wieku.

Zarządzanie finansami Aten

W latach 443/442 p.n.e. pełnił ważną funkcję jednego z Hellenotamiai, skarbników Aten odpowiedzialnych za zarządzanie finansami miasta. Jego zaangażowanie w tę rolę miało miejsce w okresie politycznej dominacji Peryklesa, co podkreśla jego znaczenie w strukturach władzy ateńskiej.

Kariera wojskowa jako generał

W 441 roku p.n.e. został wybrany jednym z dziesięciu generałów, czyli strategów. Służył u boku Peryklesa podczas kampanii ateńskiej przeciwko Samos. Legenda głosi, że stanowisko to otrzymał właśnie dzięki sukcesowi swojej sztuki „Antygona”, co podkreśla silne powiązanie między jego działalnością artystyczną a publiczną.

Służba w czasach kryzysu

W 411 roku p.n.e., po katastrofalnej klęsce wyprawy sycylijskiej, został wybrany do rady komisarzy, zwanych probouloi. Zadaniem tej rady było opanowanie kryzysu, w jakim znalazły się Ateny podczas wojny peloponeskiej. Jego doświadczenie i autorytet były kluczowe w tym trudnym okresie dla polis.

Religia i działalność społeczna

Przyjęcie kultu Asklepiosa

W 420 roku p.n.e. odegrał znaczącą rolę w wprowadzaniu kultu boga Asklepiosa do Aten. Gościł w swoim własnym domu wizerunek boga, gdy ten nie posiadał jeszcze własnej świątyni. Ten akt świadczy o jego wysokim statusie religijnym i zaangażowaniu w życie duchowe miasta.

Pośmiertny kult i przydomek

Za swoje zasługi religijne i przyjęcie Asklepiosa pod swój dach, Ateńczycy po śmierci nadali mu przydomek „Dexion” (Odbiorca/Przyjmujący). Był czczony jako heros, co świadczy o głębokim szacunku, jakim darzono go po śmierci, zarówno za jego dokonania literackie, jak i postawę obywatelską i religijną.

Najważniejsze dzieła (Cykl Tebański)

„Król Edyp” jako wzorzec tragedii

„Król Edyp” jest powszechnie uznawany za arcydzieło tragedii greckiej. Arystoteles w swojej „Poetyce” wskazał je jako najwyższe osiągnięcie gatunku i doskonały przykład konstrukcji dramatycznej. Sztuka ta, opowiadająca o tragicznym losie Edypa, króla Teb, który nieświadomie zabija swojego ojca i poślubia matkę, do dziś stanowi wzór mistrzowskiego budowania napięcia i analizy ludzkiego przeznaczenia.

„Antygona” i konflikt racji

„Antygona” skupia się na losach córki Edypa, która staje przed dramatycznym wyborem między prawem państwowym a prawem boskim. Sztuka ta porusza fundamentalne kwestie moralne i etyczne, a jej tragiczny finał stanowi potężne studium konfliktu między jednostką a władzą.

„Edyp w Kolonos” – pośmiertna premiera

„Edyp w Kolonos” jest ostatnią sztuką Sofoklesa, która została wystawiona po jego śmierci. Drama ta opisuje przybycie wygnanego i oślepionego Edypa do świętego gaju Kolonos pod Atenami, gdzie znajduje schronienie i odnajduje spokój przed śmiercią. Jest to dzieło o głębokim ładunku emocjonalnym, ukazujące proces odkupienia i pogodzenia się z losem.

Ciekawostki i legendy o śmierci

Teoria o uduszeniu podczas recytacji

Jedna z apokryficznych opowieści sugeruje, że zmarł z nadmiernego wysiłku podczas recytacji bardzo długiego zdania ze swojej tragedii „Antygona”. Ta opowieść podkreśla jego poświęcenie dla sztuki.

Legenda o zadławieniu winogronem

Inna wersja jego śmierci sugeruje, że zadławił się winogronem podczas ateńskiego festiwalu Antesteria. Ta anegdota dodaje do postaci tragika nutę ludzkiej kruchości.

Śmierć z nadmiaru szczęścia

Trzecia popularna anegdota twierdzi, że dramaturg zmarł z radości po ogłoszeniu jego ostatniego zwycięstwa w konkursie dramatycznym. Ta opowieść podkreśla jego nieustające sukcesy.

Eulogia pośmiertna

Kilka miesięcy po śmierci, komik w swojej sztuce „Muzy” napisał o nim pochwalną mowę, w której opisał go jako człowieka szczęśliwego, utalentowanego, twórcę wielu dobrych tragedii, który zakończył życie dobrze, nie zaznając nieszczęścia.

Sofokles był postacią, która w pełni wykorzystała swój długi i bogaty żywot, łącząc wybitne osiągnięcia artystyczne z aktywnym zaangażowaniem w życie społeczne i polityczne. Jego umiejętność przekładania ludzkich doświadczeń na język sceny, nawet w obliczu trudności, czyni go mistrzem, którego dzieła wciąż rezonują i inspirują kolejne pokolenia.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Sophocles