Molier: biografia francuskiego komediopisarza klasycyzmu

1

Molière, właściwie Jean-Baptiste Poquelin, urodzony w Paryżu i ochrzczony 15 stycznia 1622 roku, jest powszechnie uznawany za jednego z najwybitniejszych dramaturgów w historii literatury światowej oraz ojca francuskiej komedii. Na początku 2026 roku minie dokładnie 404 lata od jego narodzin, co oznacza, że na ten moment ma on 404 lata. Przyjęcie pseudonimu artystycznego około 1645 roku miało kluczowe znaczenie dla ochrony reputacji jego rodziny, gdyż zawód aktora był wówczas społecznie piętnowany. Jego wpływ na kulturę francuską jest tak znaczący, że język francuski często określany jest mianem „języka Moliera” (la langue de Molière), a jego sztuki są najczęściej wystawiane w Comédie-Française spośród dzieł wszystkich dramaturgów. Molière poślubił Armande Béjart w 1662 roku i doczekał się z nią trojga dzieci, choć dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie. Jego kariera rozkwitła po pamiętnym występie przed królem Ludwikiem XIV w 1658 roku, co zaowocowało królewskim patronatem i stałą pensją dla jego trupy teatralnej.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 404 lata (na początek 2026 roku)
• Żona/Mąż: Armande Béjart
• Dzieci: troje (dwóch synów zmarło w niemowlęctwie)
• Zawód: Dramaturg, aktor, dyrektor teatru
• Główne osiągnięcie: Uznawany za ojca francuskiej komedii, stworzenie gatunku comédie-ballet, stworzenie ponad 30 sztuk teatralnych.

Podstawowe informacje o Molière’ze

Prawdziwe nazwisko i data urodzenia

Prawdziwe nazwisko Molière’a to Jean-Baptiste Poquelin. Urodził się w Paryżu, a jego chrzest odbył się 15 stycznia 1622 roku. Ta data narodzin oznacza, że na początku 2026 roku obchodzić będzie 404. rocznicę swoich narodzin. Jego pochodzenie z zamożnej rodziny mieszczańskiej zapewniło mu dostęp do dobrej edukacji i ułatwiło start w późniejszej karierze.

Pseudonim artystyczny

Pseudonim artystyczny „Molière” Jean-Baptiste Poquelin przyjął około 1645 roku. Istnieją przypuszczenia, że nazwisko to mogło być inspirowane nazwą małej miejscowości położonej w regionie Midi. Głównym powodem przyjęcia pseudonimu było prawdopodobnie chęć oszczędzenia wstydu swojemu ojcu. W czasach Moliera zawód aktora był wciąż piętnowany społecznie, a jego przedstawiciele narażeni byli na ostracyzm, w tym na zakaz pochówku na poświęconej ziemi.

Wykształcenie i niedoszła kariera prawnicza

Edukację Molière zdobywał w renomowanym jezuickim Collège de Clermont, dzisiejszym Lycée Louis-le-Grand. Surowe środowisko akademickie tego miejsca pozwoliło mu na zdobycie wiedzy i po raz pierwszy zetknęło go ze światem sceny. Około 1642 roku podjął studia prawnicze w Orleanie. Brak jest jednak dokumentów, które potwierdzałyby jego formalne uzyskanie kwalifikacji do wykonywania tego zawodu.

Status narodowy we Francji

Wpływ Molière’a na kulturę francuską jest nieoceniony; język francuski jest powszechnie określany mianem „języka Moliera” (la langue de Molière). Jest on uznawany za jednego z najwybitniejszych pisarzy w historii literatury światowej. Jego sztuki, będące klasyką francuskiego komediopisarza, są wystawiane w Comédie-Française częściej niż dzieła jakiegokolwiek innego dramaturga, co świadczy o jego nieprzemijającej popularności i znaczeniu.

Życie osobiste Molière’a

Relacje z rodzicami

Matkę, pochodzącą z zamożnej rodziny burżuazyjnej, Molière stracił w wieku zaledwie 10 lat, w 1632 roku. Z jego ojcem, który pełnił funkcję królewskiego tapicera, nie wydawał się być szczególnie blisko związany. Mimo to, początkowo podążał ścieżką kariery urzędniczej wyznaczoną przez ojca, zanim ostatecznie wybrał drogę teatru.

Rodzinny przydomek

W kręgu rodzinnym Molière nosił przydomek „Le Nez” (Nos). Nazwa ta wywodziła się z reakcji pokojówki, która przy pierwszym spotkaniu z niemowlęciem miała wykrzyknąć „Le nez!”, zwracając uwagę na jego pokaźny nos. Ten drobny szczegół stał się charakterystycznym elementem jego wizerunku i pozostał w pamięci rodziny.

Małżeństwo z Armande Béjart

20 lutego 1662 roku Jean-Baptiste Poquelin poślubił Armande Béjart. Oficjalnie uważał ją za siostrę swojej wieloletniej partnerki, Madeleine Béjart. Pojawiały się jednak plotki sugerujące, że Armande mogła być nieślubną córką Madeleine i księcia Modeny. Małżeństwo to stało się przedmiotem ataków ze strony wrogów Molière’a, którzy oskarżali go o kazirodztwo, twierdząc, że poślubił własną córkę.

Potomstwo

Molière miał troje dzieci z Armande Béjart. Niestety, dwoje z nich zmarło w niemowlęctwie:

• Syn Louis (żył tylko w 1664 r., jego ojcem chrzestnym był sam król Ludwik XIV)
• Syn Pierre (żył tylko w 1672 r.)

Wieloletnia partnerka i wspólniczka

Przez wiele lat Molière był związany z aktorką Madeleine Béjart. W 1643 roku wspólnie założyli teatr Illustre Théâtre. Madeleine Béjart odegrała kluczową rolę w jego życiu zawodowym, wspierając go w trudnych latach wędrówek po francuskich prowincjach, które nastąpiły po bankructwie ich pierwszego wspólnego przedsięwzięcia. Jej obecność i wsparcie były nieocenione w kształtowaniu jego kariery komediopisarza.

Kariera zawodowa Molière’a

Początki i bankructwo

W czerwcu 1643 roku, w wieku 21 lat, Jean-Baptiste Poquelin porzucił plany związane ze stanowiskiem królewskiego tapicera. Zainwestował posiadany kapitał w wysokości 630 liwrów, aby założyć teatr Illustre Théâtre. Niestety, przedsięwzięcie to okazało się finansową klapą. W 1645 roku teatr zbankrutował, pozostawiając Molière’a z długiem wynoszącym 2000 liwrów. Konsekwencją tego były 24 godziny spędzone w więzieniu za długi.

Lata na prowincji (1645–1658)

Po wyjściu z więzienia Molière rozpoczął okres około 12 lat jako wędrowny aktor. Podróżował po francuskich prowincjach, doskonaląc swój warsztat komediowy. W tym czasie szlifował swój styl, łącząc elementy włoskiej Commedia dell’arte z bardziej wyrafinowaną formą francuskiej komedii. Lata te były kluczowe dla rozwoju jego talentu i zrozumienia mechanizmów scenicznych. Jest to okres kształtowania się jego wizji komedii.

Przełom przed królem

Przełomowy moment w karierze Molière’a nastąpił 24 października 1658 roku, kiedy jego trupa wystąpiła przed królem Ludwikiem XIV w Luwrze. Zaprezentowano wtedy tragedię Corneille’a „Nikomed” oraz własną farsę Moliera, „Zakochany lekarz”. Choć tragedia nie zrobiła wielkiego wrażenia, farsa okazała się ogromnym sukcesem i zachwyciła monarchę. W efekcie trupa otrzymała tytuł „Troupe de Monsieur”.

Oficjalny autor dworski

Dzięki protekcji Filipa I, księcia Orleanu, Molière zyskał status oficjalnego autora rozrywek dworskich. Jego zespół teatralny otrzymał później prestiżowy tytuł „Troupe du Roi” (Trupa Królewska) i zapewnioną stałą pensję. Ta pozycja umocniła jego pozycję w świecie sztuki i zapewniła stabilność finansową, umożliwiając dalszy rozwój twórczości.

Osiągnięcia i nagrody Molière’a

Królewska pensja i patronat

Molière otrzymał najwyższe możliwe wyróżnienie w postaci bezpośredniego patronatu króla Ludwika XIV. Monarcha nie tylko finansował jego działalność artystyczną, ale także aktywnie bronił go podczas ataków ze strony konserwatywnych kręgów religijnych. Król Ludwik XIV był nawet ojcem chrzestnym pierwszego syna Molière’a, co świadczy o jego wielkim zaangażowaniu i wsparciu dla dramaturga.

Innowacja gatunkowa

Molière jest twórcą gatunku comédie-ballet, który powstał we współpracy z kompozytorem Jean-Baptiste Lullym. Pierwszym dziełem tego typu były „Nieznośni” (Les Fâcheux) z 1661 roku. To połączenie komedii, muzyki i tańca stanowiło nowatorskie podejście do widowiska teatralnego i zdobyło uznanie publiczności.

Majątek i finanse Molière’a

Królewskie stanowisko dziedziczne

W 1641 roku Molière przejął od ojca stanowisko „valet de chambre ordinaire et tapissier du Roi”. Choć kosztowało ono 1200 liwrów, praca ta wymagała jedynie trzech miesięcy aktywności w roku. Przynosiła jednak 300 liwrów rocznej pensji oraz liczne lukratywne kontrakty, co stanowiło stabilne źródło dochodu.

Dochody z teatru

Po powrocie do Paryża w 1658 roku sytuacja finansowa Molière’a uległa znacznej poprawie. Sukcesy komercyjne sztuk takich jak „Pocieszne wykwintnisie” przyniosły mu znaczące dochody, pozwalając na ustabilizowanie jego sytuacji materialnej i dalszy rozwój kariery teatralnej. Jego talent jako komediopisarza i dyrektora teatru szybko przełożył się na sukces finansowy.

Zdrowie i śmierć Molière’a

Choroba zawodowa

Przez wiele lat Molière zmagał się z gruźlicą płuc. Choroba ta nasilała się ze względu na ogromne tempo pracy, które narzucał samemu sobie. Pełnił bowiem jednocześnie funkcje dyrektora teatru, aktora i autora sztuk. Ciągłe zaangażowanie i wysiłek fizyczny, zwłaszcza podczas występów na scenie, z pewnością pogarszały jego stan zdrowia.

Legendarna śmierć na scenie

Molière zmarł 17 lutego 1673 roku, zaledwie kilka godzin po występie w swojej ostatniej sztuce, „Chory z urojenia”. Podczas grania roli Argana, hipochondryka, doznał ataku kaszlu i krwotoku. Mimo złego samopoczucia dokończył spektakl, jednak po powrocie do domu jego stan gwałtownie się pogorszył. Zmarł bez przyjęcia sakramentów, co w tamtych czasach było powodem problemów z pochówkiem.

Kontrowersje i skandale związane z Molière’em

Zakaz wystawiania „Świętoszka”

Sztuka „Tartuffe” (1664), która piętnowała hipokryzję religijną, wywołała furię Kościoła katolickiego oraz stowarzyszenia Compagnie de Saint Sacrement. Pod wpływem nacisków środowisk religijnych, król Ludwik XIV był zmuszony nałożyć na sztukę oficjalny zakaz jej wystawiania. Zakaz ten trwał przez kilka lat, stanowiąc poważne utrudnienie dla twórczości Molière’a.

Skandal wokół „Szkoły żon”

Premiera „Szkoły żon” w 1662 roku wywołała tzw. „wojnę komiczną”. Krytycy zarzucali Molière’owi nie tylko błędy artystyczne, ale także niemoralność jego dzieł. Dramaturg odpowiedział na te ataki, tworząc błyskotliwą jednoaktówkę „Krytyka Szkoły żon”, w której bronił swojego stanowiska i udowadniał swoją błyskotliwość jako twórcy i polemista.

Konflikt z dawnym patronem

Armand, książę Conti, który niegdyś był znaczącym patronem Molière’a, po zarażeniu się syfilisem od kurtyzany stał się gorliwym religijnym fanatykiem. Dołączył do grona wrogów dramaturga, atakując go za rzekomą bezbożność w dziełach takich jak „Don Juan”. Ten zwrot w postawie księcia stał się przykładem, jak głębokie zmiany mogą wpływać na relacje i postrzeganie sztuki w czasach Moliera.

Ciekawostki z życia Molière’a

Współpraca z Racine’em

Molière dostrzegł talent młodego Jeana Racine’a i aktywnie zachęcał go do pisania sztuk. Ich drogi zawodowe rozeszły się jednak, gdy Racine związał się romantycznie z aktorką z trupy Moliera, Mademoiselle Du Parc. Ten incydent pokazuje, jak złożone bywały relacje w świecie teatralnym tamtych czasów.

Nauki u Scaramouche’a

Mimo swojego ogromnego talentu i rozwijającej się kariery, Molière nie wstydził się uczyć od innych. Pobierał lekcje technik Commedia dell’arte u słynnego włoskiego aktora Tiberio Fiorillo, znanego pod pseudonimem Scaramouche. Ta otwartość na naukę świadczy o jego dążeniu do perfekcji i ciągłym rozwoju artystycznym.

Problemy z pochówkiem

Ze względu na jego zawód aktora oraz brak przyjęcia sakramentów przed śmiercią, arcybiskup Paryża początkowo odmówił Molière’owi pochówku na cmentarzu. Dopiero interwencja króla Ludwika XIV pozwoliła na cichy pogrzeb po zachodzie słońca, odbywający się w niepoświęconej części cmentarza św. Józefa. Ten fakt podkreśla trudną sytuację artystów scenicznych w czasach baroku i pokazuje, jak wielki wpływ miał król na życie społeczne i religijne.

Kluczowe wydarzenia w karierze Molière’a

Chronologia kariery

• 1643 r.: Założenie teatru Illustre Théâtre wraz z Madeleine Béjart.
• 1645 r.: Bankructwo Illustre Théâtre i pobyt w więzieniu za długi.
• 1645–1658: Lata wędrówek po prowincji i doskonalenie warsztatu komediowego.
• 1658: Powrót do Paryża i debiut przed królem Ludwikiem XIV.
• 1659: Premiera sztuki „Szkoła mężów”.
• 1661: Premiera „Nieznośni” (Les Fâcheux), pierwszej comédie-ballet.
• 1662: Premiera „Szkoły żon” i wywołanie „wojny komicznej”.
• 1664: Premiera „Świętoszka” (Tartuffe) i wywołanie skandalu oraz zakazu wystawiania.
• 1673: Śmierć na scenie podczas występu w „Chorym z urojenia”.

Nagrody i wyróżnienia

Molière otrzymał najwyższe możliwe wyróżnienie w postaci bezpośredniego patronatu króla Ludwika XIV. Monarcha nie tylko finansował jego działalność artystyczną, ale także aktywnie bronił go podczas ataków ze strony konserwatywnych kręgów religijnych. Król Ludwik XIV był nawet ojcem chrzestnym pierwszego syna Molière’a, co świadczy o jego wielkim zaangażowaniu i wsparciu dla dramaturga. Przypisuje mu się stworzenie gatunku comédie-ballet, który powstał we współpracy z kompozytorem Jean-Baptiste Lullym. Pierwszym takim dziełem było „Nieznośni” (Les Fâcheux) z 1661 roku.

Podsumowując, Jean-Baptiste Poquelin, znany jako Molière, wywarł niezatarty wpływ na historię teatru i literatury francuskiej, tworząc dzieła, które do dziś bawią i skłaniają do refleksji. Jego życiorys, naznaczony zarówno sukcesami, jak i kontrowersjami, stanowi fascynujący obraz życia artysty w czasach francuskiego klasycyzmu, a jego wkład w rozwój komedii jest niepodważalny.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Moli%C3%A8re