Hezjod – teogonia z Beocji: starożytny pieśniarz i jego dzieło

2

Hezjod, znany po grecku jako Hēsíodos, a po łacinie Hesiodus, był jednym z najwybitniejszych poetów epickich starożytnej Grecji, którego twórczość przypada na pierwszą połowę VII wieku p.n.e. Pochodzący z Beocji, regionu w Grecji kontynentalnej, jego imię „ten, co wysyła pieśń” sugeruje powiązania z profesjonalnymi śpiewakami, aojdami. Jest on uznawany za drugiego po Homerze wielkiego greckiego epika oraz za pierwszego autora w historii, o którym posiadamy konkretne informacje dotyczące życia, dzięki licznym odniesieniom autobiograficznym. Hezjod jest pionierem literatury, przypisuje mu się stworzenie trzech nowych gatunków epickich: kosmogonicznego, genealogicznego i dydaktycznego. Na rok 2024, Hezjod miałby około 2700 lat, choć dokładna data jego narodzin nie jest znana. Hezjod nie posiadał żony ani dzieci, a jego życie prywatne naznaczone było konfliktem z bratem Persesem o podział majątku, co zainspirowało go do napisania „Prac i dni”.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Około 2700 lat (na rok 2024)
• Żona/Mąż: Brak danych o żonie
• Dzieci: Brak danych o dzieciach
• Zawód: Poeta epicki, aojda (prawdopodobnie)
• Główne osiągnięcie: Stworzenie nowych gatunków epickich (kosmogonicznego, genealogicznego, dydaktycznego) oraz dzieł „Prace i dni” i „Theogonia”.

Kim był Hezjod? Podstawowe informacje o poecie

Hezjod, którego grecka forma imienia brzmiała Hēsíodos, a łacińska Hesiodus, był jednym z najważniejszych epików greckich. Jego twórczość datuje się na okres archaiczny helleński, pierwszą połowę VII wieku p.n.e. Pochodził z Beocji, regionu w Grecji kontynentalnej. Jego imię, tłumaczone jako „ten, co wysyła pieśń”, sugeruje powiązania ze starożytnymi wędrownymi śpiewakami, aojdami, co wskazuje na jego potencjalne zawodowe korzenie w tej elitarnej grupie artystów. W historii literatury Hezjod zajmuje szczególne miejsce jako drugi po Homerze wielki poeta grecki. Co więcej, Hezjod jest uznawany za pierwszego autora w dziejach, o którego życiu posiadamy konkretne informacje, zawdzięczając to licznym wzmiankom autobiograficznym zawartym w jego dziełach. Jego wkład w rozwój literatury antycznej jest nieoceniony, gdyż przypisuje mu się stworzenie trzech zupełnie nowych gatunków starogreckiego eposu: kosmogonicznego, skupiającego się na narodzinach bogów i początkach wszechświata; genealogicznego, opisującego rodowody boskich i heroicznych postaci; oraz dydaktycznego, o charakterze pouczającym i moralizatorskim.

Życie prywatne i rodzinne Hezjoda

Poeta Hezjod był synem greckiego emigranta, który przybył z eolskiej Kyme w Azji Mniejszej. Jego ojciec początkowo trudnił się handlem morskim jako kupiec. Po osiedleniu się w Beocji, rodzina Hezjoda zamieszkała w miejscowości Askra, położonej u podnóży malowniczej, lecz nieurodzajnej góry Helikon. Ojciec poety założył tam niewielkie gospodarstwo rolne, które wymagało ciężkiej pracy na trudnej w uprawie ziemi. Hezjod miał brata o imieniu Perses, z którym po śmierci ojca popadł w poważny konflikt dotyczący podziału rodzinnego majątku. Ten nierozstrzygnięty spór musieli rozstrzygać miejscowi basileusowie, czyli lokalni władcy i sędziowie. Poeta publicznie oskarżał swojego brata Persesa o nieuczciwość, twierdząc, że wyrok sądu był niesprawiedliwy i został uzyskany dzięki przekupstwu sędziów. To właśnie ten gorzki dramat rodzinny stał się dla Hezjoda bezpośrednim impulsem do napisania jednego z jego najbardziej znanych dzieł – poematu „Prace i dni”. Poemat ten, choć zawierał elementy kalendarza rolniczego i zalecenia moralne, był również wyrazem rozgoryczenia Hezjoda wobec niesprawiedliwości i jego osobistego doświadczenia z bratem Persesem.

Rodzina Hezjoda

• Ojciec: grecki emigrant z eolskiej Kyme w Azji Mniejszej, kupiec morski.
• Brat: Perses.

Kariera literacka i twórczość Hezjoda

Zanim Hezjod zdobył uznanie jako poeta, jego życie związane było z pracą fizyczną. Zajmował się pasaniem trzód na stromych stokach góry Helikon. To właśnie podczas tych samotnych wędrówek, według jego własnych relacji, doznał on poetyckiego „objawienia”. Według przekazu, boginie Muzy miały mu się ukazać i obdarzyć go natchnieniem, co zainspirowało go do stworzenia eposu „Theogonia”. Choć w swojej twórczości posługiwał się tradycyjnym metrum homeryckim, czyli heksametrem, a także językiem i stylistyką typową dla epoki, krytycy literaccy zauważają, że pod względem czysto artystycznym nie dorównywał on swojemu wielkiemu poprzednikowi, Homerowi. Mimo to, w starożytności Hezjod cieszył się ogromnym autorytetem. Wielu Greków przyznawało mu nawet pierwszeństwo przed Homerem, argumentując to wysoką wartością wychowawczą i moralną jego dzieł. Jego twórczość była postrzegana jako bardziej praktyczna i etycznie pouczająca.

Główne dzieła przypisywane Hezjodowi to epos dydaktyczny „Prace i dni” (w grece „Erga káj Hemeraj”), który pełnił funkcję swoistego kalendarza rolniczego, połączonego z praktycznymi uwagami moralizatorskimi i życiowymi mądrościami. Drugim kluczowym dziełem jest „Theogonia”, będąca systematycznym wykładem o powstaniu świata, narodzinach bogów i początkach wszechświata. W „Theogonii” Hezjod przedstawia genealogię bóstw, od pierwotnych sił takich jak Chaos, Gaia (Ziemia) i Uranos (Niebo), poprzez Tytanów, aż po olimpijskich bogów, takich jak Zeus, Hera, Posejdon czy Hades. Dzieło to stanowi fundament dla zrozumienia greckiej mitologii i wierzeń dotyczących bóstw. Do dorobku Hezjoda zalicza się również „Katalog niewiast”, znany jako „Ehoje”, który opisywał losy matek słynnych herosów, a także poemat „Tarcza”, koncentrujący się na szczegółowym opisie walki Heraklesa z potworem Kyknosem. Warto zaznaczyć, że wiele z tych dzieł, choć przypisywanych Hezjodowi, rodzi dyskusje wśród filologów i historyków literatury co do ich autentyczności.

Najważniejsze dzieła Hezjoda

• „Prace i dni” (Erga káj Hemeraj) – epos dydaktyczny, kalendarz rolniczy z uwagami moralizatorskimi.
• „Theogonia” – wykład o powstaniu bogów i początkach wszechświata.
• „Katalog niewiast” (Ehoje) – opisujący losy matek słynnych herosów.
• „Tarcza” – opisujący walkę Heraklesa z Kyknosem.

Warto wiedzieć: Hezjod jest uznawany za twórcę trzech nowych gatunków starogreckiego eposu: kosmogonicznego, genealogicznego i dydaktycznego, co stanowi przełom w rozwoju literatury antycznej.

Osiągnięcia i nagrody Hezjoda

Hezjod odniósł spektakularny sukces podczas agonu śpiewaczego w Chalkidzie, mieście położonym na wyspie Eubei. Wystąpił tam z okazji igrzysk pogrzebowych, zorganizowanych ku czci poległego Amfidamasa, władcy Chalkidy. Konkurs ten był prestiżowym wydarzeniem, gromadzącym najwybitniejszych poetów i muzyków tamtych czasów. Za swoje zwycięstwo w tym konkursie poetyckim Hezjod otrzymał niezwykle cenną nagrodę – spiżowego trójnogu. Było to nie tylko materialne wyróżnienie, ale przede wszystkim symboliczne potwierdzenie jego talentu i pozycji w świecie starożytnych artystów. Trójnóg ten mógł być później wykorzystany jako dar w świątyni lub jako przedmiot ceremonialny.

Według legendarnego przekazu zawartego w piśmie „Spór Homera z Hezjodem”, poeta miał nawet pokonać samego Homera w bezpośredniej rywalizacji poetyckiej. Sędzia zawodów, Panedes, miał przyznać zwycięstwo Hezjodowi, ponieważ jego twórczość sławiła pokój i rolnictwo, podczas gdy Homer opiewał wojnę i rzeź. Ten przekaz, choć prawdopodobnie apokryficzny i mający na celu podkreślenie wartości dzieł Hezjoda, świadczy o jego wysokiej pozycji i uznaniu, jakie zdobył wśród współczesnych i późniejszych pokoleń. „Spór Homera z Hezjodem” stał się ważnym elementem greckiej tradycji literackiej, a wyrok sędziego Panedesa, który faworyzował Hezjoda, był w starożytności uznawany za tak kontrowersyjny, że sformułowanie „głos Panedesa” stało się w języku greckim przysłowiowym określeniem wyjątkowo niemądrego orzeczenia. Ten legendarny spór podkreśla debatę nad różnymi wartościami promowanymi przez obu poetów – pacyfizm i pracę fizyczną Hezjoda kontra heroizm i wojenne opowieści Homera.

Nagrody i wyróżnienia Hezjoda

• Zwycięstwo w agonie śpiewaczym w Chalkidzie na wyspie Eubei.
• Nagroda w konkursie poetyckim: spiżowy trójnóg.
• Legendarne zwycięstwo nad Homerem w sporze poetyckim (wg przekazu).

Kontrowersje i krytyka twórczości Hezjoda

Twórczość Hezjoda, podobnie jak dzieła Homera, spotkała się z ostrą krytyką ze strony poety-filozofa Ksenofanesa z Kolofonu. Ksenofanes, żyjący w VI wieku p.n.e., krytykował obu epików za przypisywanie bogom ludzkich przywar i zachowań, takich jak kradzieże, cudzołóstwo i wzajemne oszustwa. Uważał, że takie przedstawianie bóstw jest nie tylko moralnie naganne, ale także podważa ich boski status i doskonałość. Filozof postulował bardziej abstrakcyjne i etyczne rozumienie bóstwa, co stanowiło wyraźny kontrast do antropomorficznych przedstawień w poezji Hezjoda i Homera. Ta krytyka odzwierciedla rosnące zainteresowanie filozofią i etyką w Grecji archaicznej, a także potrzebę unowocześnienia tradycyjnych wierzeń.

Istnieje również kontrowersja dotycząca autorstwa kilku dzieł, które są tradycyjnie przypisywane Hezjodowi. Wśród nich wymienia się „Rady Chejronowe”, „Melampodię” oraz „Astronomi”. Współczesna nauka, opierając się na analizie stylistycznej, językowej i historycznej, nie ma pewności co do autentyczności tych utworów. Mogły one powstać później i być przypisywane wielkiemu poecie, aby nadać im większy autorytet. Wiele z tych dzieł, takich jak „Astronomia” czy „Melampodia”, zachowało się do czasów współczesnych jedynie we fragmentach lub jako tytuły, co czyni te utwory przedmiotem intensywnych badań filologicznych. Odnośnie samego poematu „Tarcza”, jego autorstwo również bywa kwestionowane, choć jest on często łączony z kręgiem Hezjoda.

Dzieła o niepewnym autorstwie

• „Rady Chejronowe”
• „Melampodia”
• „Astronomia”

Warto wiedzieć: Wyrok sędziego Panedesa w sporze Hezjoda z Homerem był tak kontrowersyjny, że sformułowanie „głos Panedesa” stało się w języku greckim przysłowiowym określeniem wyjątkowo niemądrego orzeczenia.

Ciekawostki i dziedzictwo Hezjoda

Hezjod jest postacią, której legenda i wizerunek były żywe i czczone przez wieki. Dowodem na to jest rzymska mozaika z Trewiru, pochodząca z III-IV wieku n.e., na której artysta przedstawił Hezjoda jako bohatera. Fakt ten świadczy o tym, że dzieła i postać poety były znane i cenione nawet tysiąc lat po jego śmierci, wykraczając poza krąg kultury greckiej. W XIX wieku, konkretnie w 1891 roku, postać poety stała się inspiracją dla francuskiego malarza Gustave’a Moreau. Moreau stworzył alegoryczny obraz przedstawiający Hezjoda w towarzystwie muzy Melpomeny, co pokazuje, jak postać starożytnego poety wciąż pobudzała wyobraźnię artystów i była postrzegana jako symbol twórczości i inspiracji. Do czasów współczesnych z wielu dzieł przypisywanych Hezjodowi, takich jak wspomniane już „Astronomia” czy „Melampodia”, zachowały się jedynie szczątkowe fragmenty oraz ich tytuły, co czyni te utwory przedmiotem intensywnych badań filologicznych.

Hezjod, poeta z Beocji, jest postacią fundamentalną dla literatury greckiej. Jego dzieła, „Prace i dni” oraz „Theogonia”, wyznaczyły nowe ścieżki rozwoju epiki, oferując nam nie tylko mityczne opowieści o powstaniu świata i bogów, ale także praktyczną mądrość życiową skierowaną do rolników i zwykłych ludzi. Jego wpływ na kształtowanie europejskiej myśli, mitologii i kultury jest nieoceniony, a jego twórczość wciąż stanowi inspirację dla badaczy i miłośników literatury antycznej.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Hezjod